Stel je een buurt voor waar de bewoners vrijelijk een moestuin, gereedschap en een reparatieworkshop delen, zonder dat er enige financiële transactie aan te pas komt. Niemand koopt, niemand verkoopt. Deze werking, doorgetrokken naar de schaal van een hele samenleving, geeft een idee van wat het concept van communisatie inhoudt. De term circuleert al enkele decennia in de kringen van de kritische theorie, maar blijft slecht begrepen buiten beperkte kringen.
Communisatie: een definitie verankerd in de realiteit
Het woord verwijst naar een proces, geen vaste staat. Communisatie beschrijft de beweging waarbij de handelsrelaties, het loonarbeid en het privébezit van productiemiddelen zouden worden afgeschaft in het kader van een sociale transformatie, en niet na een fase van staatsovergang.
Lees ook : Wat zijn de criteria voor het kiezen van een effectieve laserprinter?
Met andere woorden, het gaat er niet om de staatsmacht te grijpen om vervolgens de rijkdom te herverdelen. De transformatie vindt rechtstreeks plaats in de dagelijkse praktijken: produceren, wonen, zich voeden, zich verzorgen worden activiteiten die gezamenlijk worden georganiseerd, zonder tussenkomst van geld of een centrale bureaucratie.
Deze benadering onderscheidt zich van het klassieke socialisme op één specifiek punt. Ze weigert het idee van een tussenliggende periode waarin een partij of een staat de overgang naar een klassenloze samenleving zou beheren. Voor de aanhangers van de communisatie reproduceert deze tussenliggende periode de machtsverhoudingen die ze pretendeert af te schaffen. Aanvullende bronnen over deze theoretische stroming zijn beschikbaar op https://communisation.net/, dat teksten en analyses uit dit denkkader verzamelt.
Aanvullende lectuur : Begrijp de berekening van het pensioen: wat is het percentage ten opzichte van het salaris?
Theoretische oorsprongen van de communisatie en breuk met het orthodoxe marxisme
Het concept komt op in de jaren 1970, voornamelijk in Frankrijk en Italië, binnen groepen die de balans opmaken van de mislukkingen van de revoluties van de 20e eeuw. De Sovjetervaring en de Chinese Culturele Revolutie dienen als tegenvoorbeelden: in beide gevallen leidde de staatsgreep niet tot de verdwijning van de klassenverhoudingen.
Tijdschriften zoals Théorie Communiste of Endnotes hebben bijgedragen aan het formaliseren van deze kritiek. Hun centrale argument kan in één zin worden samengevat: het proletariaat kan zich niet bevrijden door het kapitaal te grijpen, maar door de kapitalistische relatie zelf af te schaffen.
Deze positie breekt met het marxisme-leninisme op het gebied van strategie. Geen avant-garde partij, geen vijfstappenplan. Communisatie wordt gezien als een beweging die voortkomt uit de tegenstellingen van het kapitalisme op het moment dat deze onhoudbaar worden voor degenen die eronder lijden.
Wat communisatie niet is
Enkele verwarringen komen vaak terug. Communisatie is niet het communisme in de partijdige zin van het woord. Het is ook geen utopie die in een manifest wordt beschreven. Het biedt geen gedetailleerd plan voor de toekomstige samenleving.
- Het is geen partijideologie: geen verkiezingsprogramma, geen machtsovername via de stembus of een georganiseerde staatsgreep
- Het is geen terugkeer naar ruilhandel: de handelsuitwisseling verdwijnt volledig, ook in zijn niet-monetaire vormen
- Het is geen geleidelijke hervorming: het proces veronderstelt een duidelijke breuk met de bestaande sociale verhoudingen, geen geleidelijke aanpassing
Communisatie en ecologische crisis: een recente benadering
Sinds het einde van de jaren 2010 hebben verschillende auteurs de communisatie in verband gebracht met de klimaatkwestie. De logica is eenvoudig: als het kapitalisme steunt op oneindige groei in een wereld met eindige middelen, betekent het afschaffen van de handelsrelatie ook een uitweg uit het productivisme.
Andreas Malm, in zijn werk over de klimaatnoodtoestand, verbindt de kritiek op fossiele brandstoffen met de noodzaak van een radicale transformatie van de productiemethoden. Thomas Piketty, vanuit een andere invalshoek, benadrukt de link tussen structurele ongelijkheden en milieuschade.
Deze kruising tussen ecologische kritiek en de theorie van de communisatie blijft een open terrein. Maar het roept een concrete vraag op: kunnen we de productie en consumptie op grote schaal reorganiseren zonder de markt of gecentraliseerde planning?
Lokale ervaringen die de discussie vooruithelpen
Sommige hedendaagse initiatieven, zonder zich als communisatie te profileren, illustreren fragmenten ervan. Gemeenschappen die landbouwgrond gezamenlijk beheren, coöperatieve werkplaatsen en netwerken voor gedeelde zorg functioneren gedeeltelijk buiten de handelsrelaties.
Deze ervaringen vormen geen communisatie, omdat ze naast de markt bestaan. Ze tonen echter aan dat niet-commerciële vormen van organisatie op lokaal niveau kunnen functioneren, in concrete domeinen zoals voeding of gezondheid.
Beperkingen en bezwaren tegen het project van communisatie
Het concept roept serieuze bezwaren op. Het meest voorkomende bezwaar betreft de coördinatie. Hoe organiseer je de productie van complexe goederen (medicijnen, infrastructuur, energie) zonder prijsmecanisme of centrale autoriteit? De theoretici van de communisatie erkennen dat deze vraag grotendeels open blijft.
Een ander bezwaar betreft geweld. Als de communisatie een duidelijke breuk met de bestaande orde veronderstelt, roept de machtsdynamiek die daaruit voortvloeit de vraag op welke vormen deze transitie in de praktijk zou aannemen.
- Coördinatieprobleem: er is geen operationeel model op grote schaal getest om de markt als mechanisme voor de allocatie van middelen te vervangen
- Tijdprobleem: de theorie beschrijft een proces, maar blijft vaag over de duur en de concrete stappen ervan
- Politiek probleem: het ontbreken van een georganiseerd programma maakt mobilisatie buiten beperkte activistische kringen moeilijk
Deze beperkingen ontkrachten de reflectie niet. Ze situeren het: de communisatie functioneert meer als een instrument voor kritische analyse van het kapitalisme dan als een kant-en-klaar actieplan. De waarde ervan ligt in het vermogen om vragen te stellen die andere theoretische kaders vermijden, met name de vraag of een samenleving duurzaam kan functioneren zonder handelsrelaties of een gecentraliseerde staat.
De discussie over de communisatie wint aan relevantie naarmate de economische en ecologische crises zich opstapelen. Het begrijpen van dit concept, zelfs zonder het te omarmen, maakt het mogelijk te begrijpen waarom een deel van de kritische denkers vindt dat hervormingen van het huidige systeem niet voldoende zullen zijn om te voldoen aan de veranderingen die de eeuw met zich meebrengt.